‘De natuur als uitvinder’ is nu verkrijgbaar. Ga voor meer informatie of om het boek te bestellen naar www.denatuuralsuitvinder.nl.

Innoveren met filosoferen

De Wijsheid van het Vernieuwen

Wat hebben we aan filosofie als het gaat om ondernemen zult u zich wellicht afvragen. Welnu. Filosofie wordt reeds gebruikt als “bron van waarden” voor maatschappelijk ondernemen. Er is echter nog veel meer te leren van de oude filosofen. Nu de life cycle van producten steeds korter wordt en men zich zorgen maakt over de “dreiging” van lage lonenlanden en de opkomst van China, is innovatie en creativiteit belangrijker dan ooit.

Hoe gek het ook mag klinken: van de oude filosofen kunnen we leren waarom innovatie, op welk gebied innoveren en hoe we vorm kunnen geven aan hedendaagse innovatie. Laat me u voorstellen aan drie belangrijke filosofen uit de oudheid en aangeven hoe ze ons heden ten dage kunnen inspireren.

Waarom innovatie? – Seneca (1 voor Chr. – 65 na Chr.)
De stoïcijnse filosoof Seneca zei het volgende: “Van een ramp waarop wij zijn voorbereid, komt de klap minder hard aan, maar in de ogen van de dwazen en van hen die zich op de fortuin verlaten, is elke gebeurtenis die zich voordoet nieuw en onverwacht”.

Met “de fortuin” wordt de godin van het lot, Fortuna, bedoeld. Vrouwe Fortuna is mooi, maar onberekenbaar en deelt met een glimlach willekeurig voorspoed en tegenspoed uit. Ze is tot alles in staat en we moeten ons neerleggen bij de onontkoombare onvolmaaktheid van het leven: “shit happens”. Zo is het onzinnig om ‘s ochtends kwaad te worden omdat je linkersok weg is. Als je toch kwaad wordt ga je er blijkbaar van uit dat er een wereld is, waarin het onmogelijk is dat linkersokken weg kunnen zijn. Of dat het onrechtvaardig is dat je linkersok weg is. Het is echter zoals het is en het komt zoals het komt. Rampspoed ligt buiten onze invloed. Wel ligt het in onze handen om erop voorbereid te zijn.

Binnen het bedrijfsleven zien we soms dezelfde “linkersok” gedachte: in deze wereld mag het niet zo zijn dat we worden weggeconcurreerd door lage lonen landen; het is onterecht dat niemand ons geweldige product wil kopen wegens oneerlijke concurrentie; houd suiker in Nederland. Bedrijven of landen proberen zich via protectionisme te beschermen tegen deze landen en hun goedkope producten. Of ze proberen via kartelvorming nieuwe concurrenten te weren of brengen ze nieuwe concurrenten in diskrediet. Hier gaat veel (negatieve) energie, tijd en geld inzitten.

De praktijk leert dat deze acties op de lange termijn niets opleveren. Of zoals een 90-jarige vrouw onlangs tegen me zei: ik neem de dingen zoals ze zijn, niet zoals ze wezen moeten. De opkomst van concurrenten is onvermijdelijk, protectionisme en kartelvorming uiteindelijk onhoudbaar. In plaats van negatieve energie te steken in het voorkomen van onontkoombare veranderingen van buitenaf, is het beter positieve energie te steken in het voorzien van en voorbereiden op deze veranderingen. Steek in plaats van negatieve energie in een strijd die je toch niet kunt winnen, positieve energie in zaken die je wel in de hand hebt. Ofwel: innoveer.

Innovatie een structureel onderdeel laten zijn van de bedrijfsvoering, is de beste bescherming tegen de grillen van Vrouwe Fortuna. Weet als bedrijf dat een tijd van voorspoed niet eeuwig duurt. Wees voorbereid als de tegenspoed komt, want komen zal het. Anticipeer op (toekomstige) veranderingen. Een nieuwe strategie, een nieuw product, een andere marketing, anders met het personeel omgaan, nieuwe technologie gebruiken: innovatie kan vele gedaanten aannemen.

Op welk gebied innovatie? – Epicurus (341 – 270 voor Chr.)
“Lust is het uitgangspunt en doel van gelukkig leven”, beweerde Epicurus. Velen zien hem onterecht als een losbandige hedonist. Onterecht, want Epicurus was met weinig tevreden. Hij zei: “Armoede die in overeenstemming is met het natuurlijke levensdoel, is eigenlijk grote rijkdom. Rijkdom die geen genoeg kent is eigenlijk grote armoede”.

Zijn filosofie betoogt dat het goed is om vol van het leven te genieten, maar dat het vaak niet duidelijk is wat ons nu precies gelukkig maakt. Ligt het in “grote” dingen als roem en macht, of juist in de “kleine” dingen als vriendschap en vrijheid. Belangrijk is in ieder geval te voorkomen van het najagen van zaken die uiteindelijk niet tot geluk leiden. Het is dus belangrijk te weten wat er echt toe doet en daar energie in te steken.

Ook voor bedrijven is het belangrijk om energie in de juiste, de echt belangrijke zaken te steken. Wat gaat goed en moeten behouden worden? Wat gaat niet goed en moet verbeterd worden? Moeten de zaken die niet goed gaan wel aangepakt worden? Wanneer moeten we dat doen?

Om ervoor te zorgen dat aan de juiste zaken tijd en geld wordt gespendeerd, en dus om te voorkomen dat aan verkeerde zaken tijd en geld worden gespendeerd, kunnen we uit de leer van Epicurus het navolgende handzame stappenplan destilleren:

  1. Benoem de uitdaging waarvoor het bedrijf zich gesteld ziet: ons product moet 10 euro goedkoper zijn om beter verkocht te worden.
  2. Zoek naar uitzonderingen op het vooronderstelde verband tussen hetgeen je denkt te bereiken en de gekozen oplossing. Zou je de oplossing kunnen uitvoeren en toch je doel niet bereiken? Zou het mogelijk zijn dat, ondanks dat het product 10 euro goedkoper is, het toch niet beter wordt verkocht? Zou je het doel (beter) kunnen bereiken met een andere oplossing? Zou het product beter verkocht kunnen worden, door het juist 10 euro duurder te maken en te voorzien van een mooiere vormgeving?
  3. Wordt er een uitzondering gevonden, dan is de vooronderstelde oplossing niet afdoende of niet de enige of efficiëntste oplossing voor het bereiken van het doel: het is mogelijk om de prijs met 10 euro te verlagen, zonder dat er meer verkocht wordt, bijvoorbeeld als de concurrent zijn prijs ook verlaagt. Het is mogelijk om de prijs te handhaven en de verkoop te laten stijgen, door bijvoorbeeld het product een luxere uitstraling te geven, tegen 10 cent extra productiekosten.
  4. Om de juiste oplossing voor het bereiken van het doel aan te scherpen, moet de oorspronkelijke vooronderstelling worden bijgesteld: ons product moet 10 euro goedkoper zijn om beter verkocht te worden, mits de concurrent zijn prijs niet naar beneden kan doen. Ons product kan dezelfde prijs blijven, mits het maar in een luxer marktsegment gepositioneerd wordt.
  5. De werkelijke oplossing kan er nu heel anders uitzien dan de aanvankelijke voor de hand liggende oplossing: concurreren op prijs. In plaats daarvan komen we op een luxer marktsegment en gaan zelf meer marge maken!

Gebruik dit stappenplan om te bekijken of het benoemde probleem wel het echte probleem is. Of dat de bedachte oplossing wel de juiste oplossing is. Voorkom het najagen van ongewenste verniewingen. Innoveren is goed, maar dan wel op het juiste gebied en op de juiste manier.

Recept voor innovatie – Socrates (469 – 399 voor Chr.)
Nu we weten waarom we moeten innoveren en op welk gebied we dat moeten doen, moeten we nog weten hoe we moeten innoveren. Daarvoor kunnen we terecht bij niemand minder dan Socrates. Deze invloedrijke filosoof staat bekend als de wijste van alle mensen, omdat hij als enige de wijsheid heeft niet echt wijs te zijn.

Na een rondgang onder mensen die bekend stonden als wijs, kwam Socrates tot de slotsom dat zij hun pretenties niet waar konden maken. Hun wijsheid was maar oppervlakkig. Eén gek kan immers meer vragen stellen, dan duizend wijzen kunnen beantwoorden. Socrates concludeerde: “het enige dat ik weet, is dat ik niets weet”. Dit leidde ertoe dat Socrates alles, maar dan ook alles, ter discussie stelde. Hij deed dit door het stellen van vele vragen en daarmee de mensen een spiegel voor te houden. Een ieder die een conventie of “eeuwige waarheid” gebruikte, kon rekenen op een ondervraging door Socrates.

Grote (technische) innovaties zijn veelal op Socratische wijze tot stand gekomen: de innoveerders lapten de conventies aan hun laars. Eeuwenlang hebben mensen geprobeerd te vliegen door een vogel te imiteren, met pijnlijke of fatale afloop. Immers: vogels vliegen, dus als een mens wil vliegen, moet hij doen als een vogel. Doordat deze conventie ter discussie is gesteld en een heel andere aanpak is gekozen, kunnen we vandaag de dag de wereld rond vliegen.

Bovenstaande geldt niet alleen voor grote innovaties, maar ook voor kleine. Niet alleen voor technische innovaties, maar ook voor niet-technische. Kern van de zaak is om buiten de gebaande paden te durven denken en eens iets te doen dat echt anders is. Tegen alle conventies in.

Echter: er is kracht voor nodig om de denkbeelden van anderen niet serieus te nemen. Omdat tegen de stroom in roeien niet makkelijk is, heeft Socrates een aantal regels voor ons nagelaten om de weg te wijzen:

  1. Zoek een stelling die alom als een zinnige opvatting wordt beschouwd: we kunnen niet adverteren in een landelijk dagblad, daar hebben we geen geld voor. Om te vliegen moeten we doen als een vogel.
  2. Ga ervan uit dat de stelling onjuist is, ondanks de tegenovergestelde overtuiging van goeroes en een ieder die je ontmoet. Zoek naar situaties of een context waarin de conventie niet opgaat: kunnen we adverteren in een landelijk dagblad, zonder dat het veel geld kost? Kunnen we ook anders doen dan een vogel en toch vliegen?
  3. Als er een uitzondering wordt gevonden, moet de “eeuwige waarheid” onjuist zijn of op zijn minst onnauwkeurig: het is mogelijk om in een landelijk dagblad te staan, zonder dat het geld kost (free publicity door ludieke actie). Het is mogelijk te vliegen zonder met onze armen te flapperen als een vogel (we bouwen een machine met vaste vleugels en een motor erin).
  4. Als blijkt dat de conventie onjuist is, eigenlijk nergens op slaat, gaat er een wereld van mogelijkheden open. De creativiteit gaat stromen en een grote stap voorwaarts ligt binnen handbereik.

Om op deze manier te werk gaan is moed, eigenwijsheid en doorzettingsvermogen nodig. Maar hé, niemand zei dat innovatie makkelijk is. Als het makkelijk was deed iedereen het wel!